Buurtplatform Céramique-Maastricht

Na 21 jaar is de Maastrichtse architectuurwijk Céramique op het voormalige Sphinx fabrieksterrein voltooid. Het is een wijk van allure geworden, waar echter nog te weinig leven in zit. Een terugblik aan de hand van afzonderlijke gesprekken met twee hoofdrolspelers: architect Jo Coenen en Vesteda-topman Huub Smeets.

De prestigieuze wijk is stedenbouwkundig een succesvol voorbeeld van gebiedsontwikkeling tot ver in Europa. Uiterlijk is de metamorfose van het voormalige fabrieksterrein bijzonder goed gelukt.
Echter, niet alleen de bouw, ook bewoning en invulling van commerciële functies zijn bepalend voor de sfeer.
Met overwegend welgestelde senioren, alleenstaanden en kinderloze tweeverdieners, plus de bekende winkelketens aan het centrale plein komt Céramique nog niet echt tot leven. De ziel ontbreekt, vooralsnog.
Vraag geestelijk vader en supervisor van het project Jo Coenen naar zijn oordeel en je krijgt een lang verhaal over levenssferen, dat ook opgevat zou kunnen worden als een aanklacht tegen ‘te klein denken'. Coenen heeft zelf even een pied à terre gehad in een van de penthouses in de Stoa, het lange gebouw aan de Maasoever. Hoewel hij er prachtig zicht op de binnenstad had, miste hij het bruisende binnenstadsklimaat van de overkant van de Maas. „Te ing", klinkt het in dialect.

Eng in de betekenis van benauwend. "Er wonen te weinig kinderen, er is te weinig leven." Zo trof hij een briefje in een lift in het appartementencomplex: ‘gelieve, als u de duiven voert, geen zaadjes op mijn balkon neer te laten komen'. En hield een aantal bewoners de komst van de hippe ijssalon Luna Rossa van Huub Biro in de Stoa aan de museumzijde tegen. "Het stuitte op weerstand uit vrees voor overlast."
Die weerstand betreurt Jo Coenen. "In Amsterdam, Brussel en Antwerpen kan het wel, in Maastricht klaarblijkelijk niet. Zo wordt, aan de rivierzijde vooral, een Malaga aan de Maas gecreëerd."
Thuishaven van pensionado's.
Hoewel, bedenkt Coenen zich, daar vind je nog wél een friture onder in het appartementencomplex. Hij spreekt bij nader inzien liever over "een Lanaken-buiten-sfeer".

Het ontbreken van levendigheid in nieuwbouwprojecten is een gevolg van de hedendaagse stedenbouw: marktwerking en terugtrekkende beweging van de overheid spelen daarin een essentiële rol. Planologie omvat echter meer dan enkel het ruimtelijke aspect, Coenens domein. Fysieke, sociale en geografische omstandigheden spelen een net zo belangrijke rol, doceert de professor. Vaak ontbreken die elementen - zoals een school, gymzaal, kerk en gemeenschapshuis - en wordt het aan de "welwillendheid van de markt" overgelaten.
Dan telt vooral het rendement. "Dan kun je doen wat je wil met een leuke gevel, maar met enkel gevels breng je geen wijk tot leven."
Maastricht presenteerde zich als het midden van Europa, een uitstraling die terug moest komen in het project, aldus Coenen. Céramique zou de versmelting moeten worden van Nederlandse nuchterheid, Limburgse gezelligheid en Midden-Europese sfeer. De rode baksteen en het strakke stratenplan benadrukken het Nederlandse karakter, de gebouwen met hun patio's, atriums en balkons van onder meer Zuid-Europese architecten van naam, geven het een Mediterraanse allure. Alleen die zuidelijke ‘schwung' ontbreekt. Daardoor komt Céramique nog niet geheel tot zijn recht. Derhalve geeft de stedenbouwkundige geen eindoordeel.

De gemeente is visionair geweest in de ontwikkeling van het terrein, oordeelt Coenen. "Het had ook een tweede Randwyck kunnen worden, maar er is gekozen voor een masterplan, dat een commerciële en culturele invulling kreeg." Met het Bonnefantenmuseum met de ‘raket' van Aldo Rossi op de kop van de 44 meter brede Avenue Céramique, en de bibliotheek met stadshal in het Centre Céramique van Coenens hand aan het andere eind. En aan de Maasoever Toneelgroep Maastricht in een van de weinige bewaarde oude elementen: de bordenhal, deze dagen Derlon-theater geheten.

De kracht van Céramique schuilt in het feit dat 20 jaar lang is vastgehouden aan de gebiedsontwikkeling zoals in 1987 al op de tekentafel is uitgedacht, zonder concessies te doen aan het moment, meent bestuursvoorzitter Huub Smeets van Vesteda, verhuurder van 650 van de 1600 appartementen. Eind jaren tachtig was hij in de functie van directeur stadsontwikkeling trekker van de ontwikkeling van het gebied.
Dat het 21 jaar duurde voor het stadsdeel voltooid kon worden, is in Coenens optiek alleen maar gunstig. "Het is een idée-fixe dat je zomaar een stadsdeel kan creëren." Het moet ook ‘inregenen'.
Er moeten alleen meer activiteiten plaatsvinden om Céramique een stadser karakter te geven.
Céramique is volgens Smeets echt onderdeel geworden van de stad, met een positieve impact op de uitstraling van heel Maastricht. De wijk heeft ook grote aantrekkingskracht op mensen van buiten de stad. Veertig procent van de huurders komt van buiten Zuid-Limburg, zegt Smeets. Een belangrijk gegeven in tijden van bevolkingskrimp.

Hij spreekt van een "utopisch verlangen van Jo Coenen". Zijn graag gemaakte vergelijking met de bruisende Ramblas in Barcelona gaat mank. Je kunt Maastricht niet vergelijken met een wereldstad. We zitten hier nu eenmaal niet in Parijs, maar in een kleine, compacte stad. Bovendien strookt Coenens verlangen niet met de demografische werkelijkheid in een tijd van vergrijzing en meer één- en tweepersoons huishoudens, zegt Smeets. Het door Coenen getekende plan voorziet ook niet in „grondgebonden huisje-boompje- beestje-woningen".
De culturele instellingen zijn belangrijke trekkers in de wijk en zorgen voor de nodige levendigheid, vindt Smeets.
Natuurlijk zou een horecazaak van statuur een mooie aanvulling zijn op de al aanwezige luxe-ondernemingen in de plint van de gebouwen aan de Avenue.
Peperdure audio-zaken, een beddenzaak, keukenzaak en exclusieve bruidswinkel trekken gericht publiek, maar nodigen niet uit tot flaneren. Smeets is voornemens daar verandering in te brengen door een wijnhandel en preuverij te lokken naar de commerciële ruimte op de hoek van Céramiques laatstgebouwde appartementencomplex.

Maison Céramique, een ontwerp van de Belgische architect Charles Vandenhove, is het sluitstuk van de prestigieuze nieuwbouwwijk. Het gebouw met de gewelfde gevel en houten Louvre-luiken van plint tot plafond is deze maand opgeleverd. Met als cadeautje van Vesteda een permanent kunstwerk van Claude Leveque in de centrale hal. Projecties van neon crossmotoren.
Niet direct wat je zou verwachten bij de doelgroep in appartementen met huren in het hogere segment, beaamt Smeets, maar dat hoort bij de vrijheid van de kunstenaar.

Voor Coenen geldt dat Céramique pas écht voltooid is als ook de verbinding met de aangrenzende, volksere buurt Heugemerveld is gerealiseerd en ook de schoorsteen als herinnering aan het vorig leven op Céramique terugkeert. Voor het ontwerp van Ab König, geïnspireerd op het gesloopte historische exemplaar met waterreservoir wordt nog financiering (5 ton) en een locatie gezocht.

De opgeroepen sfeer van pensionado's en welgestelden in een oase van rust wijst Smeets af. Bijna de helft van zijn huurders is jonger dan veertig jaar.
De mensen wonen er naar grote tevredenheid, verhuizen weinig of het is binnen de wijk naar een nog beter gesitueerd appartement. Met huren variërend van 600 tot 2.500 euro is er een heel gemêleerd palet aan bewoners. „De Maastrichtse binnenstad wordt overlopen. Céramique is een prettige plek om te wonen en te flaneren, de sunny side of the city." Dat bewijst het Charles Eyckpark - tussen Stoa en Maas - wel. Het equivalent van het stadspark aan de overkant van de rivier. Bij de eerste zonnestralen komt het tot leven, dan wordt er druk gewandeld, gespeeld en geluierd in het gras naast de vijver bij het immer drukbezette terras van het Café Zuid. Alles overziend zijn er volgens Smeets zeker nog verbeterpunten, maar vindt hij de sfeertekening van Coenen "een onbegrijpelijke karikatuur". "Er is een bovengemiddelde prestatie geleverd, onder meer door de inzet van Coenen."

Plein 1992 is een ander verhaal, dat kan nog een impuls gebruiken, vinden beide heren. Ondanks de culturele potentie door aanwezigheid van bieb en theater wil het plein maar niet tot leven komen. Een kwestie van een slecht winkelaanbod, te weinig terrassen en te veel restricties. In de plint van La Résidence aan de noordzijde, huizen enkel zielloze ketens. Twee supermarkten, een reisbureau, een drogisterij, een Blokker en een Bufkes met streekhapjes.
Smeets spreekt van „een gemiste kans". „Etalageruiten zijn nog net niet afgeplakt", zegt Coenen. Alleen met sterrenrestaurant Beluga op de kop van het plein zijn ze tevreden.

Bewoners klagen dat de rust wordt verstoord door skatende jongeren. De Surinamer met zelfgemaakte hapjes is van het plein verdreven omdat zijn mobiele kraam te veel kabaal maakte. Coenen: "Juist hier moeten publieke en culturele activiteiten mogen plaatsvinden".
We hebben er bouwtechnisch en qua installaties bewust alle voorwaarden voor geschapen. Het is nota bene het vierde plein van de Maastrichtse binnenstad."
Een boekhandel was voorzien, maar die kan zonder steun de huurprijs niet opbrengen. ‘De markt' zal het niet subsidiëren en de gemeente stuurt te weinig.
Coffeelovers brengt de broodnodige levendigheid, maar het terras is verplicht omzoomd door paaltjes. Coenen: "Je mag je koffie buiten alleen tussen de koordjes drinken".

Architectenbureau Coenen & Co is recentelijk naar Céramique verhuisd.
Een statement, hij gelooft in de goede positie en ontsluiting van de wijk. Bovendien komt een architectenbureau beter tot zijn recht in een strak pand met één grote ruimte, dan verdeeld te werken over de etages van een oud stadspand.
Wonen doet hij als vanouds, aan de andere kant van de Hoeg Brögk.

Claire van Dyck, dagblad de Limburger